Elif
New member
Asıl Soru: Panik Atağa Neden Olan Psikolojik Bozukluk Hangisi?
Bu konuyu ilk kez gerçekten anlamaya çalıştığımda, panik atağın kendisiyle panik bozukluğu arasındaki farkın düşündüğümden çok daha önemli olduğunu fark ettim. Çünkü çevremizde “Panik atak geçirdim” diyen çok kişi var; fakat tek başına bir panik atak yaşamak, kişinin mutlaka panik bozukluğu olduğu anlamına gelmiyor.
Bunu daha iyi anlatabilmek için size gerçek bir kişinin hikâyesiymiş gibi okunabilecek, ancak tıbbi açıdan doğru noktaları koruyan kurgusal bir hikâye anlatmak istiyorum.
Bir akşam saat dokuz sularıydı.
Mert, işten çıktıktan sonra metroya binmişti. Gün boyunca arka arkaya toplantılara girmiş, öğle yemeğini neredeyse unutmuş, akşamüstü de patronunun gönderdiği uzun bir e-postayı tekrar tekrar okuyup durmuştu.
Metro hareket etti.
İlk birkaç dakika her şey normaldi.
Sonra Mert'in kalbi hızlandı.
Önce önemsemedi.
“Bugün yoruldum herhalde.”
Bir dakika sonra avuçlarının terlediğini fark etti.
Ardından göğsünde baskı hissetti.
Nefesi sanki yetmiyordu.
Metro tünelin ortasındaydı.
Mert'in aklından tek bir düşünce geçti:
“Kalp krizi geçiriyorum.”
O andan sonra bedeni daha da hızlandı. Kalbi daha güçlü çarptıkça korkusu arttı. Korktukça nefesi değişti. Nefesi değiştikçe başı döndü.
Ve birkaç dakika içinde Mert artık metrodan çıkmak, bir ambulans çağırmak ve bir şekilde kaçmak istiyordu.
Fakat ortada gerçekten onu tehdit eden bir tehlike yoktu.
İşte hikâyenin en önemli noktası tam burada başlıyor.
Bir Panik Atak ile Panik Bozukluğu Aynı Şey Değil
Panik atak, aniden ortaya çıkan yoğun korku veya yoğun rahatsızlık nöbetidir. Çarpıntı, terleme, titreme, nefes almakta zorlanma, baş dönmesi, göğüs ağrısı, mide bulantısı, uyuşma ve “kontrolümü kaybediyorum” ya da “öleceğim” düşüncesi gibi belirtiler eşlik edebilir. Zihinsel Sağlık Enstitüsü+1
Ancak önemli ayrım şudur:
Her panik atak yaşayan kişi panik bozukluğuna sahip değildir.
Panik bozukluğu, beklenmedik ve tekrarlayan panik atakların yanı sıra kişinin yeni bir atak geçirme konusunda sürekli kaygı yaşaması veya davranışlarını bu ataklardan kaçınacak şekilde değiştirmesiyle karakterize edilen bir anksiyete bozukluğudur. NIMH'ye göre tanıda, tekrarlayan beklenmedik atakların yanında en az bir ay süren yoğun endişe veya davranış değişiklikleri de önem taşır. Zihinsel Sağlık Enstitüsü
Yani Mert'in metroda yaşadığı olay bir panik atak olabilir.
Fakat Mert ertesi gün:
“Ya yine olursa?”
diye düşünmeye başlar ve birkaç hafta sonra metroya binmeyi bırakırsa, alışveriş merkezlerine gitmezse, yalnız kalmaktan kaçınırsa veya sürekli acil servise yakın yerlerde bulunmaya çalışırsa artık başka bir tabloyu düşünmek gerekir.
Buradaki psikolojik bozukluk panik bozukluğudur.
Mert'in Asıl Sorunu İlk Atak Değildi
Mert ertesi gün kız kardeşi Derya'yı aradı.
Derya, onun anlattıklarını dinledi ve hemen:
“Bir daha metroya binme,” demedi.
Bunun yerine:
“Tam olarak ne oldu?” diye sordu.
Mert başından geçenleri anlattı.
Derya not aldı.
Saat kaçtı?
Ne yemişti?
Ne kadar uyumuştu?
O sırada ne düşünüyordu?
Belirtiler ne kadar sürmüştü?
Daha önce olmuş muydu?
Derya'nın yaklaşımında dikkat çekici bir şey vardı. Mert'in yaşadıklarını küçümsemiyor ama tek bir olay üzerinden kesin bir sonuca da varmıyordu.
Mert'in arkadaşı Burak ise farklı bir yöntem izledi.
“Tamam,” dedi. “Bunu sistematik çözelim. Doktora gidersin. Fiziksel nedenler dışlanır. Sonra psikiyatri veya psikologla görüşürsün. Bir daha olursa ne yapacağını da önceden belirleriz.”
İki yaklaşım birbirinden farklıydı.
Ama aslında birbirini tamamlıyordu.
Derya, Mert'in yaşadığı korkunun insani tarafını görüyordu.
Burak ise belirsizliği azaltmak için somut bir yol haritası çıkarıyordu.
Bu hikâyede kadın karakteri sadece “duygusal”, erkek karakteri ise yalnızca “mantıklı” göstermek istemiyorum. Gerçek hayatta insanların sorun çözme biçimleri cinsiyetten çok kişilik, deneyim, eğitim, kültür ve içinde bulunulan koşullarla şekillenir.
Derya'nın empatik yaklaşımı ile Burak'ın stratejik yaklaşımı, insan desteğinin iki farklı ama değerli yüzünü temsil ediyor.
Ve belki de Mert'in ihtiyacı tam olarak buydu:
Hem anlaşılmak hem de ne yapacağını bilmek.
Korkunun Kendisinden Korkmak
Mert birkaç gün sonra doktora gitti.
Doktor öncelikle fiziksel belirtilerin başka bir sağlık sorunuyla ilişkili olup olmadığını değerlendirdi. Çünkü göğüs ağrısı, nefes darlığı veya çarpıntı gibi belirtiler yalnızca psikolojik nedenlerle açıklanamaz; tıbbi değerlendirme gerektiğinde bunun yapılması önemlidir. NIMH de panik bozukluğu değerlendirilirken fiziksel problemlerin belirtilere neden olup olmadığının gözden geçirilmesini öneriyor. Zihinsel Sağlık Enstitüsü
Sonrasında bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeye başladı.
İlk görüşmede Mert'e şu soru soruldu:
“Bir daha panik atak geçirmekten korkuyor musunuz?”
Mert güldü.
“Kim korkmaz?”
Uzman da gülümsedi.
“Tam olarak mesele bu.”
Çünkü panik bozukluğunda bazen asıl sorun ilk saldırı gibi görünen panik atağın kendisinden çok, bir sonraki atağın beklentisinin hayatı yönetmeye başlamasıdır.
Mert artık bedenini sürekli kontrol ediyordu.
Kalbi biraz hızlı atsa:
“Başlıyor.”
Başının hafifçe döndüğünü hissetse:
“Yine olacak.”
Metroya girse:
“Burada çıkamam.”
Kalabalık bir yerde olsa:
“Ya fenalaşırsam?”
Böylece bedenindeki sıradan duyumlar bile tehdit işaretine dönüşmeye başladı.
NIMH'nin açıkladığı “yanlış alarm” yaklaşımı burada anlaşılması kolay bir çerçeve sunuyor. Vücudun hayatta kalmayı sağlayan alarm sistemi gerçekten tehlike olmadığı halde aşırı veya uygunsuz biçimde devreye girebilir. Kişi kalbinin hızlandığını hissedip bunu ciddi bir tehdit olarak yorumladığında korku daha da yükselir; korku da fiziksel belirtileri artırarak bir kısır döngü oluşturabilir. Zihinsel Sağlık Enstitüsü
Mert'in yaşadığı şey biraz buna benziyordu.
Kalbi hızlanıyordu.
Kalbinin hızlandığını fark ediyordu.
Bunu tehlike olarak yorumluyordu.
Daha fazla korkuyordu.
Daha fazla korkunca kalbi daha da hızlanıyordu.
Ve döngü yeniden başlıyordu.
Tarihte İnsanlar Bu Belirtileri Nasıl Anlıyordu?
Burada hikâyemizi biraz geriye götürelim.
İnsanlık yüzyıllardır korkunun bedensel belirtilerini gözlemliyor. Kalbin hızlanması, nefesin değişmesi, terleme ve titreme gibi tepkiler yeni keşfedilmiş şeyler değil.
Değişen şey, bu belirtilere verdiğimiz anlamlar.
Geçmişte bazı insanlar açıklayamadıkları bedensel ve zihinsel belirtileri “sinirlerin zayıflığı”, “karakter bozukluğu” veya başka kültürel açıklamalarla değerlendirebiliyordu.
Modern psikiyatri ise zaman içerisinde bu deneyimleri daha sistematik biçimde sınıflandırmaya başladı.
Bugün panik bozukluğu, anksiyete bozuklukları içinde tanımlanan belirli bir klinik tablodur. Bununla birlikte araştırmalar, panik bozukluğunun yalnızca “kafada olan” bir durum olmadığını; biyolojik süreçler, genetik yatkınlık, stres ve çevresel faktörlerin birlikte rol oynayabileceğini gösteriyor. Zihinsel Sağlık Enstitüsü
Bu konuyu ilk kez gerçekten anlamaya çalıştığımda, panik atağın kendisiyle panik bozukluğu arasındaki farkın düşündüğümden çok daha önemli olduğunu fark ettim. Çünkü çevremizde “Panik atak geçirdim” diyen çok kişi var; fakat tek başına bir panik atak yaşamak, kişinin mutlaka panik bozukluğu olduğu anlamına gelmiyor.
Bunu daha iyi anlatabilmek için size gerçek bir kişinin hikâyesiymiş gibi okunabilecek, ancak tıbbi açıdan doğru noktaları koruyan kurgusal bir hikâye anlatmak istiyorum.
Bir akşam saat dokuz sularıydı.
Mert, işten çıktıktan sonra metroya binmişti. Gün boyunca arka arkaya toplantılara girmiş, öğle yemeğini neredeyse unutmuş, akşamüstü de patronunun gönderdiği uzun bir e-postayı tekrar tekrar okuyup durmuştu.
Metro hareket etti.
İlk birkaç dakika her şey normaldi.
Sonra Mert'in kalbi hızlandı.
Önce önemsemedi.
“Bugün yoruldum herhalde.”
Bir dakika sonra avuçlarının terlediğini fark etti.
Ardından göğsünde baskı hissetti.
Nefesi sanki yetmiyordu.
Metro tünelin ortasındaydı.
Mert'in aklından tek bir düşünce geçti:
“Kalp krizi geçiriyorum.”
O andan sonra bedeni daha da hızlandı. Kalbi daha güçlü çarptıkça korkusu arttı. Korktukça nefesi değişti. Nefesi değiştikçe başı döndü.
Ve birkaç dakika içinde Mert artık metrodan çıkmak, bir ambulans çağırmak ve bir şekilde kaçmak istiyordu.
Fakat ortada gerçekten onu tehdit eden bir tehlike yoktu.
İşte hikâyenin en önemli noktası tam burada başlıyor.
Bir Panik Atak ile Panik Bozukluğu Aynı Şey Değil
Panik atak, aniden ortaya çıkan yoğun korku veya yoğun rahatsızlık nöbetidir. Çarpıntı, terleme, titreme, nefes almakta zorlanma, baş dönmesi, göğüs ağrısı, mide bulantısı, uyuşma ve “kontrolümü kaybediyorum” ya da “öleceğim” düşüncesi gibi belirtiler eşlik edebilir. Zihinsel Sağlık Enstitüsü+1
Ancak önemli ayrım şudur:
Her panik atak yaşayan kişi panik bozukluğuna sahip değildir.
Panik bozukluğu, beklenmedik ve tekrarlayan panik atakların yanı sıra kişinin yeni bir atak geçirme konusunda sürekli kaygı yaşaması veya davranışlarını bu ataklardan kaçınacak şekilde değiştirmesiyle karakterize edilen bir anksiyete bozukluğudur. NIMH'ye göre tanıda, tekrarlayan beklenmedik atakların yanında en az bir ay süren yoğun endişe veya davranış değişiklikleri de önem taşır. Zihinsel Sağlık Enstitüsü
Yani Mert'in metroda yaşadığı olay bir panik atak olabilir.
Fakat Mert ertesi gün:
“Ya yine olursa?”
diye düşünmeye başlar ve birkaç hafta sonra metroya binmeyi bırakırsa, alışveriş merkezlerine gitmezse, yalnız kalmaktan kaçınırsa veya sürekli acil servise yakın yerlerde bulunmaya çalışırsa artık başka bir tabloyu düşünmek gerekir.
Buradaki psikolojik bozukluk panik bozukluğudur.
Mert'in Asıl Sorunu İlk Atak Değildi
Mert ertesi gün kız kardeşi Derya'yı aradı.
Derya, onun anlattıklarını dinledi ve hemen:
“Bir daha metroya binme,” demedi.
Bunun yerine:
“Tam olarak ne oldu?” diye sordu.
Mert başından geçenleri anlattı.
Derya not aldı.
Saat kaçtı?
Ne yemişti?
Ne kadar uyumuştu?
O sırada ne düşünüyordu?
Belirtiler ne kadar sürmüştü?
Daha önce olmuş muydu?
Derya'nın yaklaşımında dikkat çekici bir şey vardı. Mert'in yaşadıklarını küçümsemiyor ama tek bir olay üzerinden kesin bir sonuca da varmıyordu.
Mert'in arkadaşı Burak ise farklı bir yöntem izledi.
“Tamam,” dedi. “Bunu sistematik çözelim. Doktora gidersin. Fiziksel nedenler dışlanır. Sonra psikiyatri veya psikologla görüşürsün. Bir daha olursa ne yapacağını da önceden belirleriz.”
İki yaklaşım birbirinden farklıydı.
Ama aslında birbirini tamamlıyordu.
Derya, Mert'in yaşadığı korkunun insani tarafını görüyordu.
Burak ise belirsizliği azaltmak için somut bir yol haritası çıkarıyordu.
Bu hikâyede kadın karakteri sadece “duygusal”, erkek karakteri ise yalnızca “mantıklı” göstermek istemiyorum. Gerçek hayatta insanların sorun çözme biçimleri cinsiyetten çok kişilik, deneyim, eğitim, kültür ve içinde bulunulan koşullarla şekillenir.
Derya'nın empatik yaklaşımı ile Burak'ın stratejik yaklaşımı, insan desteğinin iki farklı ama değerli yüzünü temsil ediyor.
Ve belki de Mert'in ihtiyacı tam olarak buydu:
Hem anlaşılmak hem de ne yapacağını bilmek.
Korkunun Kendisinden Korkmak
Mert birkaç gün sonra doktora gitti.
Doktor öncelikle fiziksel belirtilerin başka bir sağlık sorunuyla ilişkili olup olmadığını değerlendirdi. Çünkü göğüs ağrısı, nefes darlığı veya çarpıntı gibi belirtiler yalnızca psikolojik nedenlerle açıklanamaz; tıbbi değerlendirme gerektiğinde bunun yapılması önemlidir. NIMH de panik bozukluğu değerlendirilirken fiziksel problemlerin belirtilere neden olup olmadığının gözden geçirilmesini öneriyor. Zihinsel Sağlık Enstitüsü
Sonrasında bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeye başladı.
İlk görüşmede Mert'e şu soru soruldu:
“Bir daha panik atak geçirmekten korkuyor musunuz?”
Mert güldü.
“Kim korkmaz?”
Uzman da gülümsedi.
“Tam olarak mesele bu.”
Çünkü panik bozukluğunda bazen asıl sorun ilk saldırı gibi görünen panik atağın kendisinden çok, bir sonraki atağın beklentisinin hayatı yönetmeye başlamasıdır.
Mert artık bedenini sürekli kontrol ediyordu.
Kalbi biraz hızlı atsa:
“Başlıyor.”
Başının hafifçe döndüğünü hissetse:
“Yine olacak.”
Metroya girse:
“Burada çıkamam.”
Kalabalık bir yerde olsa:
“Ya fenalaşırsam?”
Böylece bedenindeki sıradan duyumlar bile tehdit işaretine dönüşmeye başladı.
NIMH'nin açıkladığı “yanlış alarm” yaklaşımı burada anlaşılması kolay bir çerçeve sunuyor. Vücudun hayatta kalmayı sağlayan alarm sistemi gerçekten tehlike olmadığı halde aşırı veya uygunsuz biçimde devreye girebilir. Kişi kalbinin hızlandığını hissedip bunu ciddi bir tehdit olarak yorumladığında korku daha da yükselir; korku da fiziksel belirtileri artırarak bir kısır döngü oluşturabilir. Zihinsel Sağlık Enstitüsü
Mert'in yaşadığı şey biraz buna benziyordu.
Kalbi hızlanıyordu.
Kalbinin hızlandığını fark ediyordu.
Bunu tehlike olarak yorumluyordu.
Daha fazla korkuyordu.
Daha fazla korkunca kalbi daha da hızlanıyordu.
Ve döngü yeniden başlıyordu.
Tarihte İnsanlar Bu Belirtileri Nasıl Anlıyordu?
Burada hikâyemizi biraz geriye götürelim.
İnsanlık yüzyıllardır korkunun bedensel belirtilerini gözlemliyor. Kalbin hızlanması, nefesin değişmesi, terleme ve titreme gibi tepkiler yeni keşfedilmiş şeyler değil.
Değişen şey, bu belirtilere verdiğimiz anlamlar.
Geçmişte bazı insanlar açıklayamadıkları bedensel ve zihinsel belirtileri “sinirlerin zayıflığı”, “karakter bozukluğu” veya başka kültürel açıklamalarla değerlendirebiliyordu.
Modern psikiyatri ise zaman içerisinde bu deneyimleri daha sistematik biçimde sınıflandırmaya başladı.
Bugün panik bozukluğu, anksiyete bozuklukları içinde tanımlanan belirli bir klinik tablodur. Bununla birlikte araştırmalar, panik bozukluğunun yalnızca “kafada olan” bir durum olmadığını; biyolojik süreçler, genetik yatkınlık, stres ve çevresel faktörlerin birlikte rol oynayabileceğini gösteriyor. Zihinsel Sağlık Enstitüsü